जंगलातल्या खूरवाल्या प्राण्यांमध्ये सर्वात ताकदवान नी वजनदार म्हणुन गणल्या जाणाऱ्या गवा अर्थात गवारेडा [ Bos gaurus gaurus ] या प्राण्याबद्दल आपण बऱ्यापैकी अनभिद्न्य असतो. साधारणपणे पुर्ण वाढीचा म्हणजेच ’माजलेला’ नर साडेसहा फ़ुटापर्यंत वाढतो नी वजनाचा विचार करायचा तर एक टनापर्यंत असलेला हा “वजनी” नग १००% शाकाहारी आहे हे सांगुनही अनेकांना पटत नाही. गम्मत म्हणजे गवा हा आपल्या गायी, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्यांच्या बोव्हिडी कुटुंबाचा [ Family Bovidae ] सदस्य आहे. या गटात बहुतेक खूरवाल्या प्राण्यांना वरच्या जबड्यात म्हणजेच पटाशीचे दात नसतात आणी मस्त शिंगे असतात. गव्याच्या शिंगांचा विचार करायचा झाला तर, नराला साधारण ४०/४५ इंचांपर्यंत अर्धचंद्राकृती शिंग असतात. मादीची शिंग त्यापेक्षा थोडी कमी लांबीची असतात. ही शिंग अर्थात क्याल्शीयमची बनलेली असतात ज्यांचा रंग बहुतांश पिवळट हिरवट असतो नी टोकाला काळा असतो.
gaur4
गवा हा शब्द जरी उच्चारला तर आपल्या नजरेसमोर त्याच बलदंड पिळदार शरीर येतं. याच कारण म्हणजे त्याच्या शरीराची नैसर्गीक ठेवण ! सहा साडेसहा फ़ूट वाढणारा हा प्राणी तसा लाजाळू असतो. जन्मत: मातकट तपकिरी रंगाचे गवे वाढत्या वयाबरोबर तुकतुकीत काळे होत जातात. शरीराच्या मानाने यांच डोकं लहानच म्हणावं असं असतं. या लहान डोक्यावर, म्हणजेच कपाळावर लहानसा पसरट खळगा असतो ज्यापासून एक उभार [ ridge ] सुरु होवुन मानेपर्यंत गेलेला असतो. गव्याचे कान हे मोठे असतात पण बहुतेक सर्व गायी गुरांप्रमाणे फ़ार तिक्ष्ण नसतात. त्याच बरोबर याची दृष्टीही तिव्र नसते. मात्र या कमतरतेला तिव्र गंधद्न्यान भरून काढतं. गव्यांची घ्राणेंद्रीये फ़ारच तिक्ष्ण असतात व वाऱ्याच्या लहानसहान झुळुकांबरोबर येणारा प्रत्येक गंध ते हुंगतात. गव्याचे पाय त्याच्या शरीराच्या मानाने बारीक वाटले तरी दणकट असतात. त्याच्या वजनी शरीराचा भार पेलायची भक्कम कामगिरी त्यांच्यावर सोपवलेली असते. या पायांच वैशिष्ठ्य म्हणजे हे गुढघ्यापर्यंत पांढरट रंगाचे असतात. जणूकाही गव्याने पांढऱ्या रंगाचे मोजे घातले आहेत असाच भास होतो. त्याची शेपटीमात्र त्यामानाने लहान या सदरात मोडते. हिचा बहुतेक उपयोग गवत चरताना शरीरावर बसणाऱ्या किड्यांना हकलण्यासाठीच केला जातो.
gaur2Gaur 1
आधी उल्लेखल्याप्रमाणे, गवा हा १००% शाकाहारी असतो. हे गवे मुख्यत्वे गवत, झाडांची पाने, कोवळे कोंब आणि रानफ़ळे खातात. या खाण्यासाठी ते दिवस रात्र जंगलात फ़िरतात. पहाटे आणि संध्याकाळी गवे चरायला बाहेर पडतात. पण मनुष्यवस्ती जवळच्या जंगलात मात्र गवे रात्री बाहेर पडतात. साधारणत: गवे १० ते १२ च्या कळपात दिसून येतात. हा कळप आकाराने मोठ्या असलेल्या नराच्या अधिपत्याखाली असतो ज्यात काही माद्या व पिल्ले असतात. मोठे झालेले नर आणि वयोवृद्ध नर [ज्यांना एकल म्हणतात] एकेकटे फ़िरतात.प्रत्येक कळपाची आणि एकांड्या नराची स्वत:ची ७०/७५ किलोमिटर्स एवढी हद्द असते ज्यात दुसरे गवे घुसत नाहीत. साधारंण डिसेंबर ते जूनपर्यंत यांचा प्रजननाचा काळ समजला जातो. सर्वात ताकदवर, अर्थात आकाराने मोठा नर सर्वप्रथम कळपातील माद्यांबरोबर समागम करण्याचा अधिकार मिळवतो. समागमानंतर साधारण २७० ते २८० दिवसांच्या गर्भारपणानंतर मादी एकाच पिल्लाला जन्म देते. जन्मत: साधारण २५ किलो असलेल्या ह्या पिल्लाची पुढील नऊ महिने आईकडून काळजी घेतली जाते. वयाच्या २ ते ३ वर्षात हे गवे प्रजननासाठी तयार होतात. मात्र माद्या दोन बाळंतपणांमध्ये साधारण दिड वर्षाचा खंड ठेवतात.
आज जगभर गव्याच्या तीन जाती आढळतात. भारतिय बायसन अर्थात [ Bos gaurus gaurus ] हा भारतिय उपखंडात आढळणारा गवा, थायलंड आणि मलेशिया इथे आढळणारा ’सेलडंग किंवा मलायन गौर [Bos gaurus hubbacki ] जो गव्यांची सर्वात लहान जात म्हणुन ओळखला जातो आणि म्यानमार ते चायना ह्या पट्ट्यात आढळणारा ‘साऊथ इस्ट अशियन गौर’ [ Bos gaurus laosiensis ] जो गव्याची सर्वात मोठी जात म्हणुन ओळखला जातो. ह्या तिन्ही प्रकारांमध्ये भारतिय बायसन सर्वात जास्त संख्येन आढ्ळतात. पण शेवटचा गवा [ Bos gaurus laosiensis ] मात्र दिवसेंदिवस नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे . गवे तसे लाजाळू सदरात मोडत असले तरिही चक्रमच म्हणावे असे वागतात. त्यांच्या तिरसटपणाच्या अनेक सुरस कथा निसर्ग निरिक्षकांमध्ये ऐकवल्या जातात. निसर्गत: २५-३० वर्षाच आयुष्य जगणाऱ्या गव्यांना त्यांच्या आकारामुळे आणि ताकदीमुळे जंगलात शत्रु कमीच असतात. गव्याचे मुख्य शत्रू म्हणुन वाघ, सुसरी आणि मनुष्यप्राण्याकडे बोट दाखवता येऊ शकते. जाताजाता सांगायची गोष्ट म्हणजे , हे गवे तोंडाने मजेशीर आवाज काढतात. प्रजननाच्या काळात गवे तोंडाने शीळ घातल्यासारखा आवाज काढतात. हा आवाज बऱ्याच दूरपर्यंत ऐकायला जातो. या आवाजाव्यतिरीक्त गवे तोडाने डुरकल्यासारखा काढतात जो कळपासाठी धोक्याचा किंवा एकत्र येण्याचा ईशारा असतो.
गवे मुख्यत: डोंगराळ भागातील जंगले, गवताळ भागात आणि टेकड्यांमध्ये आढळतात. दिवसेनदिवस कमी होत जाणाऱ्या निवासाच्या सुरक्षीत जागा आणि अन्नासाठी करावी लागणारी भटकंती यामुळे गव्यांना धोका निर्माण होतोय. आपल्या देशात महाराष्ट्र, केरळ, कर्नाटक सारख्या राज्यांमधे यांच्यासाठी खास राखीव अभयारण्ये बनवली गेली आहेत.
No comments:
Post a Comment