मण्यार (विषारी साप

)मराठी नाव- मण्यार (विषारी)
हिंदी नाव- सामान्य कैरत (विषैला)
इंग्रजी नाव- Common Krait (Venomous)
आंतरराष्ट्रीय नाव- Bungarus caeruleus

स्थानिक नावे (Local name)- चंद्र कांडर (द कोकण), काणेर (गोवा), चूड (पालघर), नरकाकल्ले (गडचिरोली), दांड्या काडीचा (चंद्रपुर).

शास्त्रीय वर्गीकरण (Scientific classification)-
Kingdom (वंश) - Animalia
Phylum (संघ) - Chordata
Subphylum (उपसंघ) - Vertebrata
Class (जात) - Reptilia
Order (वर्ग) - Squamata
Suborder (उपवर्ग) - Serpentes
Family (कूळ) - Elapidae
Genus (जातकूळी) - Bungarus
Species (जीव) - B. caeruleus.

रंग व आकार (Identification)- ह्याचा रंग काळसर निळा किंवा गडद तपकारी. त्यावर आडव्या पांढऱ्या पट्ट्यांच्या जोड्या. पट्टया डोक्याकडे फिकट तर शेपटिकडे गडद. डोक्यावरील भाग पूर्ण काळा. ओठ व पोटाकडिल भाग पूर्ण पांढरा, मऊ खवले. पाटिवरचे मधल्या रांगेतील खवले षटकोनी आणि मोठे. दंडगोलाकार शरीर. आखूड शेपूट. जीभ गुलाबी लाल असते.

लांबी (Maximum length)- ९३ ते १७२ सेमी (३.३ ते ५.९ फूट).

प्रजनन (Breeding Behavior)- मार्च ते मे दरम्यान मादी ८-१२ अंडी घालते. साठ दिवसाच्या कालावधीनंतर अंड्यातून पिले बाहेर येतात.

पिलांची लांबी (New born)- २५-२८ सेमी.

खाद्य (Food)- इतर साप, क्वचित प्रसंगी टोड, उंदीर, पाली, सरडे व बेडूक इ.

आढळ (Distribution)- भारतात सर्वत्र. पाकिस्तान, नेपाळ, बांग्लादेश व श्रीलंका.

निसर्ग निवास (Habitat)- दिवसा वारुळे, उंदराची बिळे, दगड वीटांच्या ढिगाऱ्यात विश्रांति घेतो. बरेचदा शेतात, बागेत तसेच पाणथळ जागीहि आढळतो.

वैशिष्टे (Characteristics)- निशाचर. लाजाळु. मण्यार ही भारतात आढळणाऱ्या चार प्रमुख विषारी सापांपैकी एक जात आहे. (इतर विषारी साप- नाग, फुरसे आणि घोणस.) मण्यारच्या आणखी १० उपजाती आहेत व त्यांचा अन्य आग्नेय आशियायी देशांमध्ये वावर आहे. अन्नाच्या व थंडाव्याच्या शोधार्थ आल्यामुळे हा साप माणसांच्या घरांत सापडण्याच्या घटना घडतात. मण्यारच्या भारतात आढळणाऱ्या अन्य जाती- १)Bungarus sindanus walli, २)Bungarus fasciatus, ३)Bungarus andamanensis, ४)Bungarus nigar.

विषाचा प्रकार (Type of Venom)- न्युरोटॉक्सिक (Neurotoxic).

दंशाची लक्षणे- मण्यारचे विष हे नागाप्रमाणेच Neurotoxic असते. व त्याचा प्रभाव शरीराच्या संवेदन प्रणालीवर (Neural system) होतो. मण्यारचे विष नागाच्या विषापेक्षा खूप जहाल असते. बरीचशी लक्षणे नागाच्या दंशाप्रमाणे असतात. फक्त दंश झालेल्या जागेवर जळजळ होत नाही किंवा सूज येत नाही. काही वेळाने पोटात आणि सांध्यात अतिशय वेदना होऊ लागतात. प्रचंड तहान लागते, पोटदुखी सुरू होते व श्चास घेण्यास त्रास होऊ लागतो. चावल्यावर लवकरात लवकर वैद्यकीय मदत मिळणे गरजेचे आहे. मण्यार चावल्यानंतर कधी कधी हा साप चावल्याचेही लक्षात येत नाही. काही काळाने मेंदूद्वारे नियंत्रित होत असलेली श्वसनप्रणाली बंद पडून मृत्यू ओढवतो.

उपचार- मण्यार चावल्यानंतर सर्वांत पहिले प्रथमोपचार होणे गरजेचे आहे.
१)जखम स्वच्छ धुवावी.
२)रुंद क्रेप बँडेज दंश झालेल्या भागापासुन काही अंतर सोडून पुर्ण अवयवास बांधावे. बँडेज उपलब्ध नसल्यास कापडाचे ४ इंच रुंदीचे पट्टे वापरावेत. दंश झालेला भाग स्थिर ठेवावा. त्यासाठी बँडेज बांधताना फळीचा आधार घ्यावा. घोणस वा फूरसे चावले असल्यास बँडेज बांधू नये.
३)सर्पदंश झालेली व्यक्ती मानसिकद्रुष्ट्या खचण्याची शक्यता असते. त्यास धीर द्यावा. व उबदार ठेवावे पण त्यासाठी अल्कोहल पाजू नये. चालणे, बोलणे असे कोणतेही श्रम करु न देता त्यास शांत राहण्यास सांगावे.
४)डॉक्टरांकडे गेल्यावर दंश झालेल्या व्यक्तीस दमा, मधुमेह, रक्तदाब अथवा कोणत्याही प्रकारची एलर्जी असल्यास प्रथम सांगावे. प्रथमोपचारानंतर साप चावलेल्या माणसाला प्रतिविषाचे इंजेक्शन(ASV) देणे गरजेचे आहे. प्रतिविष हे विषाच्या रेणूंचा प्रादुर्भाव नाहिसा करते व शरीराच्या विषाचे रेणू शरीराच्या बाहेर काढायला मदत करते. विषाचे अंश शरीराच्या बाहेर पडेपर्यंत त्याचा प्रादुर्भाव रहातो. प्रतिविष हे देखिल मण्यारच्याच विषापासून बनवलेले असते.

स्केल (Scalation)- Head: 7 supralabials; 3rd & 4th in contact with eyes; 1 preocular touches posterior nasal hence loreal absent; 2 postocular; temporals 1+2.
Dorsal: Smooth scales in 15 rows throughout. 8th scale which is on the top of the dorsal body along the vertebra is larger than adjacent dorsal scales and of hexagonal shape.
Ventral: 200-217 (234); anal undivided (entire).
Sub Caudal: 33-52 and undivided.