भोवर्यातील भक्षक ANTLION
---
वाईल्डलाईफ हा शब्द उच्चारला तरी अनेकांच्या डोक्यात वाघ, सिंह, हरीण वगैरे मोठे प्राणीच फ्लॅश होतात. कदाचीत त्याच्या अद्धुतरम्य दर्शनामुळेच अनेकांचा वाईल्डलाईफबद्दलचा दृष्टीकोन अशा 'ग्रेटर फाऊना' पुरताच मर्यादीत राहतो. पण खरं सांगायचं, तर आपल्या घरातले झुरळ, मधमाशा, डास हे कीटकसुद्धा वाईल्डच आहेत. आयुष्यात हस्तक्षेप करून माणसाने आपल्या फायद्यासाठी हवे तसे मोल्ड केलेले प्राणी सोडले तर इतर यच्चयावत सृष्टी वाईल्ड आहे आणि राहील. असाच कायम वाईल्ड राहणार्या कीटकांपैकीच एक म्हणजे मुंगीखाऊ अँट लायन.
ज्यांनी उन्हाळ्यात मोकळ्या मैदानात चक्कर मारलीय, त्यांनी या फोटोत दिसतोय तसे अनेक भोवरे वाळूत पाहिले असतील. हे भोवरे म्हणजेच अँटलायनच्या निम्फचे म्हणजे पिल्लाचे मुंगी वगैरे किटक पकडण्यासाठी बनवलेले सापळे असतात.
जगातल्या बर्याचशा कीटकांची जीवनपद्धत 'अंड, अळी, कोष आणि प्रौढ' या चक्रातून फिरत असते. या प्रोसेसला मेटामॉर्फोसिस म्हणतात. यातल्या प्रत्येक टप्प्यावर पुढच्या टप्प्याला चालना देणारे महत्वाचे बदल घडत असतात. अँटलायनसुद्धा याच चक्रातून जातो. अँटलायनची मादी वाळूत अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर आलेला निम्फ आपल्या पुढच्या टप्प्यासाठी आवश्यक असणार्या म्हणजे खादाडीच्या तयारीला लागतो. त्यासाठी तो मऊ वाळू असलेली जागा निवडतो. मुंग्यांची रेलचेल असणारी जागाच सहसा निवडली जाते. मनपसंद जागा मिळाल्यावर तो उलटा गोल गोल चालत वाळूमधे साधारण तीन सेंटीमीटर खोलीचा आणि पाच सेंटीमीटर रूंदीचा खड्डा तयार करून खड्याच्या तळाशी दबा धरून मुंगीची वाट बघत असतो. 'किती बाई अजून काम शिल्लक आहे' असा विचार करत आपल्याच नादात चालणारी एखादी मुंगी, 'हल्ली बोअर मधे मुलं पडतात' तशी धपकन त्या खड्यात पडते. खड्यात पडल्यावर ती वर येण्याची धडपड करू लागते. पण निम्फने त्याच्या कौशल्याने त्या खड्याच्या भिंती इतक्या गुळगुळीत करून ठेवलेल्या असतात की मुंगी जितका वर चढायचा प्रयत्न करेल तितकी तिच्या पायाखालची वाळू सरकत राहते आणि शेवटी मुंगी तळाशीच पोहोचते. अँटलायनच्या तोंडात असलेल्या चिमट्यांवर सुक्ष्म केस असतात. वाळूत झालेली हालचाल ते झटकन सेंस करतात आणि अँटलायन क्षणार्धात बाहेर येऊन मुंगीची गचांडी धरतो. मुंगी निसटून बाहेर पडायची धडपड करू लागली तर तो तोंडाने तिच्यावर वाळू उडवून तिला परत आत पाडतो आणि त्याच्या तोंडात असलेले पाचक रस मुंगीच्या शरीरात टोचून तो त्याला हवे ते जीवनरस शोषून घेतो. मग तिचे 'दहावा-बारावा' वगैरे वाळूच्या तळघरातच पार पडतात.
कोषावस्था गाठण्यासाठी त्याला अशा अनेक मुंग्या पचवाव्या लागतात आणि आवश्यक ती उर्जा जमा होईपर्यंत तो मुंग्या खात राहतो. त्याची ही अवस्था तीन वर्षसुद्धा टिकू शकते. या काळात तो 'शी' करत नाही. उलट शरीरातल्या जमा झालेल्या वेस्टपासून तो कोषाच्या अवस्थेत जाण्यासाठी सिल्क तयार करतो. कोषातून बाहेर पडलेल्या अॅडल्टचं आयुष्य मात्र जेमतेम काही दिवसांचच असतं. अनेकांना प्रश्न पडेल की इतकं कमी आयुष्य असेल तर मग अळीचं आयुष्य एवढं मोठं का? तर त्याचं उत्तर आहे, निसर्गाने प्रत्येकाला आपलं काम नेमून दिलेलं आहे. मुंग्यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवणार्या अनेक घटकांपैकी अँटलायन एक आहे. त्याचं ते काम झाल्यावर तो पुढच्या टप्प्यात जातो.
पण यातून एक गोष्ट मला तरी शिकण्यासाठी आढळली. ती म्हणजे, 'तुम्ही लहान आहात, दुर्लक्षित आहात, कुरूप आहात, तरी आपलं काम थांबवायचं नाही. नेमून दिलेलं काम नेमस्तपणे यथायोग्य पार पाडायचं.
माझी खात्री आहे, भगवान श्रीकृष्णांचा 'नियतं कुरू कर्मः' हा संदेश या कीटकाशिवाय फारच कमी मनुष्यगणांना कळला असेल.
---
---
वाईल्डलाईफ हा शब्द उच्चारला तरी अनेकांच्या डोक्यात वाघ, सिंह, हरीण वगैरे मोठे प्राणीच फ्लॅश होतात. कदाचीत त्याच्या अद्धुतरम्य दर्शनामुळेच अनेकांचा वाईल्डलाईफबद्दलचा दृष्टीकोन अशा 'ग्रेटर फाऊना' पुरताच मर्यादीत राहतो. पण खरं सांगायचं, तर आपल्या घरातले झुरळ, मधमाशा, डास हे कीटकसुद्धा वाईल्डच आहेत. आयुष्यात हस्तक्षेप करून माणसाने आपल्या फायद्यासाठी हवे तसे मोल्ड केलेले प्राणी सोडले तर इतर यच्चयावत सृष्टी वाईल्ड आहे आणि राहील. असाच कायम वाईल्ड राहणार्या कीटकांपैकीच एक म्हणजे मुंगीखाऊ अँट लायन.
ज्यांनी उन्हाळ्यात मोकळ्या मैदानात चक्कर मारलीय, त्यांनी या फोटोत दिसतोय तसे अनेक भोवरे वाळूत पाहिले असतील. हे भोवरे म्हणजेच अँटलायनच्या निम्फचे म्हणजे पिल्लाचे मुंगी वगैरे किटक पकडण्यासाठी बनवलेले सापळे असतात.
जगातल्या बर्याचशा कीटकांची जीवनपद्धत 'अंड, अळी, कोष आणि प्रौढ' या चक्रातून फिरत असते. या प्रोसेसला मेटामॉर्फोसिस म्हणतात. यातल्या प्रत्येक टप्प्यावर पुढच्या टप्प्याला चालना देणारे महत्वाचे बदल घडत असतात. अँटलायनसुद्धा याच चक्रातून जातो. अँटलायनची मादी वाळूत अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर आलेला निम्फ आपल्या पुढच्या टप्प्यासाठी आवश्यक असणार्या म्हणजे खादाडीच्या तयारीला लागतो. त्यासाठी तो मऊ वाळू असलेली जागा निवडतो. मुंग्यांची रेलचेल असणारी जागाच सहसा निवडली जाते. मनपसंद जागा मिळाल्यावर तो उलटा गोल गोल चालत वाळूमधे साधारण तीन सेंटीमीटर खोलीचा आणि पाच सेंटीमीटर रूंदीचा खड्डा तयार करून खड्याच्या तळाशी दबा धरून मुंगीची वाट बघत असतो. 'किती बाई अजून काम शिल्लक आहे' असा विचार करत आपल्याच नादात चालणारी एखादी मुंगी, 'हल्ली बोअर मधे मुलं पडतात' तशी धपकन त्या खड्यात पडते. खड्यात पडल्यावर ती वर येण्याची धडपड करू लागते. पण निम्फने त्याच्या कौशल्याने त्या खड्याच्या भिंती इतक्या गुळगुळीत करून ठेवलेल्या असतात की मुंगी जितका वर चढायचा प्रयत्न करेल तितकी तिच्या पायाखालची वाळू सरकत राहते आणि शेवटी मुंगी तळाशीच पोहोचते. अँटलायनच्या तोंडात असलेल्या चिमट्यांवर सुक्ष्म केस असतात. वाळूत झालेली हालचाल ते झटकन सेंस करतात आणि अँटलायन क्षणार्धात बाहेर येऊन मुंगीची गचांडी धरतो. मुंगी निसटून बाहेर पडायची धडपड करू लागली तर तो तोंडाने तिच्यावर वाळू उडवून तिला परत आत पाडतो आणि त्याच्या तोंडात असलेले पाचक रस मुंगीच्या शरीरात टोचून तो त्याला हवे ते जीवनरस शोषून घेतो. मग तिचे 'दहावा-बारावा' वगैरे वाळूच्या तळघरातच पार पडतात.
कोषावस्था गाठण्यासाठी त्याला अशा अनेक मुंग्या पचवाव्या लागतात आणि आवश्यक ती उर्जा जमा होईपर्यंत तो मुंग्या खात राहतो. त्याची ही अवस्था तीन वर्षसुद्धा टिकू शकते. या काळात तो 'शी' करत नाही. उलट शरीरातल्या जमा झालेल्या वेस्टपासून तो कोषाच्या अवस्थेत जाण्यासाठी सिल्क तयार करतो. कोषातून बाहेर पडलेल्या अॅडल्टचं आयुष्य मात्र जेमतेम काही दिवसांचच असतं. अनेकांना प्रश्न पडेल की इतकं कमी आयुष्य असेल तर मग अळीचं आयुष्य एवढं मोठं का? तर त्याचं उत्तर आहे, निसर्गाने प्रत्येकाला आपलं काम नेमून दिलेलं आहे. मुंग्यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवणार्या अनेक घटकांपैकी अँटलायन एक आहे. त्याचं ते काम झाल्यावर तो पुढच्या टप्प्यात जातो.
पण यातून एक गोष्ट मला तरी शिकण्यासाठी आढळली. ती म्हणजे, 'तुम्ही लहान आहात, दुर्लक्षित आहात, कुरूप आहात, तरी आपलं काम थांबवायचं नाही. नेमून दिलेलं काम नेमस्तपणे यथायोग्य पार पाडायचं.
माझी खात्री आहे, भगवान श्रीकृष्णांचा 'नियतं कुरू कर्मः' हा संदेश या कीटकाशिवाय फारच कमी मनुष्यगणांना कळला असेल.
---
No comments:
Post a Comment